Autor: futurazavodv2

Turali-begova (Poljska) džamija pripada tipu jednoprostorne džamije sa prednjim mahfilom. Pokrivena je četvorovodnim krovom i ima kamenu munaru. Tavanica je ravna i u njoj je izvedena unutrašnja kupola kao specifičnost ovog objekta. Trijema-sofe nema. Trenutno se ne koristi. Dimenzije džamije su 12,05/19,96 m.

U džamiju se ulazi sa sjeverozapadne strane iz Turali-begove ulice. Portal džamije je prilagođen nivou unutrašnjeg molitvenog prostora.  On ima naglašen profilisani kameni okvir u kome se nalazi jedan dio izveden u opeci, tako da je teško reći kolika je bila visina izvornog portala. Ipak, gornji dio sa stepenastim završetkom sa stalaktitima može da se smatra autentičnim. Nedostaje niša za natpisnu ploču-tarih, a postojeća je novijeg datuma. Kameni blokovi portala su sa debljim spojnicama-fugama u kojim je predužni cementni malter. Oni nisu povezani sa zidom, što ukazuje na to da je portal pomjeran. Primjećuju se tragovi oslikavanja portala.

Mihrab nema istaknuti okvir. Niži dijelovi izvedeni su od opeke, a viši dijelovi i zasvedena niša od kamena. Na zasvedenom dijelu niša je izdijeljena po visini na 5 pojaseva, od kojih najniži pojas čine plitke polukružne niše a, zatim, dva pojasa nemaju nikakvih plastičnih ukrasa. Četvrti pojas ima trouglaste ukrase, a završni pojas znatno je povišen plitkom nišom. Osim toga što je podignut na viši nivo, mihrab je vjerovatno osiromašen uništavanjem ukrasa u drugom i trećem pojasu. Mihrab je bio oslikan.

Postoje dileme o autoru, odnosno projektantu zgrade mitropolije u Tuzli. Naime, Branka Dimitrijević u svom radu (Dimitrijević, Branka: Arhitekt Karl Pařik, doktorska disertacija, Arhitektonski fakultet, Sveučilište u Zagrebu, 1989, str. 198-199, knjiga I, te knjiga II – Ilustracije, sl. XXIX.a i XXIX.b) govori o crtežima tuzlanske mitropolije koji datiraju iz jula 1913., urađenim u Građevinskom odjeljenju Zemaljske vlade, sa potpisima: predstojnika Građevinskog odjeljenja Kuševića i Rudolfa Tönniesa, te Karla Pařika (na crtežu presjeka), dok se na drugim crtežima, tlocrtu i presjeku, sa datacijom iz mjeseca januara 1911. godine,  a koji su pronađeni u Depou Arhiva Bosne i Hercegovine u Sarajevu, pojavljuju potpisi, Josipa Pospišila, u lijevom uglu, te potpis Karla Pařika u blizini desnog ugla zaglavlja crteža (Dokumentacija iz Arhiva Bosne i Hercegovine, fascikl sa dokumentacijom br. 248-166, 1915).

Poređenjem nacrta projekta zgrade mitropolije u Mostaru, koju je 1908. godine projektovao Karl Pažik, sa projektnim rješenjem zgrade tuzlanske mitroplolije iz 1911. godine, kao i onim iz 1913. godine, nedvosmisleno se može zaključiti da je dispoziciono rješenje zgrade tuzlanske mitropolije, organizacija prostora oko centralnog hola, kao i zenitalno osvjetljenje hola, ideja preuzeta iz konceptualnog rješenja zgrade mostarske mitropolije.

Dispozicija obrambenih objekata na Starom gradu Srebreniku uvjetovana je prirodom terena. Grad je podignut na stijeni koja se izdiže od okolnog terena u visini od oko 50 do 70 m. Gornji plato stijene je neravan i rascijepljen. Visinska razlika između najniže točke na kojoj se nalazi  kula III i najviše točke na palati je oko 13 m. Stoga je cijeli grad stiješnjen na površini od oko 60 m (sjever-jug) x 30 m (istok-zapad).

Jugoistočno od kapi-kule, ispred prokopa, udaljena oko 17 m od ulaza u grad, nalazi se ruševina detaširane kvadratne kule (dužina stranica 7 m). 

Kula I – u grad se ulazi kroz kapi-kulu  na jugoistočnoj padini. Ispred te padine je veliki umjetni prokop,  tako da je pristup na grad jedino moguć preko mosta. Dimenzije ove kule su 6,5×5,6 m. Kula ima 2 kata koje rastavlja zidani lučni svod. S vanjske (istočne) strane su velika lučno zasvođena vrata, vani uža, unutra šira.

Na dovratniku se vide rupe za baglame. Pod kule je popločan kamenom. Krova nema. Gledajući od grada prema kuli, s desne strane se vide ostaci strmih i uskih kamenih stuba koje su vodile na prvi kat. Na istočnoj (vanjskoj) fasadi kule, dovratnici i luk glavnog ulaza u grad su od kamenih tesanih greda. Na dnu sjevernog kraka luka isklesan je polumjesec. Iznad luka, na prvom katu su maleni, nisko položeni prozori, a iznad njih tri uske puškarnice.

Prema konceptu prostorne organizacije, džamija pripada tipu džamija sa otvorenim trijemom, četvorovodnim krovom i drvenim minaretom. Ulazni trijem i centralni molitveni prostor povezani su strmim četverovodnim krovom u jednu cjelinu. Vanjske dimenzije objekta iznose približno 10,60 x 8,80 m.

Trijem sa sofama izgrađen je sa sjeverozapadne strane objekta. Njegova širina iznosi 2,80 m. Srednji prolaz između sofa ima širinu oko 2 m. Pošto je teren u blagom padu, sofe su u sjevernom kutu džamije podignute za 20 cm, a u zapadnom kutu 50 cm. Kod ove džamije trijem sa sofama nema visinu dvije etaže. Slično kao kod Handanije džamije u Pruscu, dio iznad sofa (na visini kata) je ozidan i na taj način je dobijena još jedna prostorija.

Velika je vjerojatnoća da je ovaj dio objekta nastao nešto kasnije, uzevši u obzir debljinu sjeverozapadnog zida centralnog molitvenog prostora i prozorske otvore koji su in situ(9). Konstrukcija zidova ovog dijela objekta (skeletni sustav) oslanja se na poprečno položenu drvenu gredu koju nosi osam drvenih stupova.

Sam izgled stupova (kružni presjek stupa, postepeno sužavanje od sredine prema vrhu i prema dnu; kvadratični presjek kapitela) kao i oblik i različite dimenzije jastuka (upotreba dvostruke volute) ukazuje na inventivnost graditelja. Svaki stup ima različite dimenzije, a umjesto na bazu, oslanja se na drvenu podnu gredu. Ograda i pod sofa su izrađeni od drveta.

Centralni element ulazne fasade predstavlja portal džamije. Njegova širina iznosi 1,60 m, a visina oko 2,20 m. Završen je formom polukružnog luka. Dovratnici su izvedeni od kamena i na njima se ne uočava nikakva dekoracija, izuzev jedne plitke linije koja prati formu portala.

Dovratnici su završeni kamenim kapitelom na koji je oslonjena konstrukcija luka. U džamiju se ulazi kroz drvena dvokrilna vrata sa geometrijskim ukrasima izvedenim kombinacijom drvenih letvica i vertikalno postavljenom tordiranom drvenom vrpcom (postavljenom između dva krila).

Brdo Grabovik, zajedno sa površinom koju obuhvata lokalitet Zaketuše, na sjevernoj padini brda, nalazi se na sjevernom rubu područja pogodnog za naseljavanje, koje se, na ovom predjelu planine Majevice, pruža ka jugu i zapadu. Predio oko Grabovika je izukrštan planinskim putevima. Današnja veća komunikacija prolazi zapadnom stranom njegovog podnožja. Uz jugoistočnu stranu podnožja brda teče Javornički potok, a sa sjeverozapada teče Likički potok. Takav položaj brda, blizina vode i komunikacijske povoljnosti kraja pogodovale su stvaranju gradinskog naselja na vrhu Grabovika i okolnim površinama u podnožju (Zaketuše, Ostrožac).

Brdo Grabovik  visoko je oko 200 m. U podnožju, na visini od oko 490-500 m nadmorske visine, primjećuju se na pojedinim dijelovima južne, zapadne i sjeverne padine stijene koje su na određenim tačkama visoke i do 50-60 m. Istočna strana brda se strmo spušta ka podnožju, dok je sa ostale tri strane prilaz vrhu brda blaži. Najlakši prilaz gornjem platou je sa sjevera. Na vrhu Grabovika (kota na nadmorskoj visini od 685,9 m) je stjenoviti plato, koji se proteže u osnovnom smjeru od istoka ka zapadu. Površina od oko 5250 m2 (duž. oko 350 m, šir. oko 150 m), koja je zajedno sa platoom i blagim padinama sa zapadne, sjeverne i sjevernoistočne strane, je vrlo pogodna za nastajanje prahistorijske gradine. Na spomenutim padinama i na platou nađeno je dosta površinskog materijala koji se može okvirno datirati, za sada, u period kasnog bronzanog i starijeg željeznog doba (od oko 1000. do 300. godine prije naše ere).

Unutrašnji prostor Hrama je pravougaonog oblika, ukupnih dimenzija 17,20 m x 10,10 m. Sastoji se od priprate, naosa i oltarskog prostora. Iznad priprate nalazi se galerija čiji je nivo poda izdignut za 4,19 m u odnosu na pod priprate.

Priprata je pravougaonog oblika, dimenzija 3,25 m x 10,10 m. Svijetla visina priprate, do galerijske stropne ploče iznosi 3,93 m. Na istočnoj strani priprate nalazi se  6 kvadratnih lučno povezanih stubova dimenzija 37 cm x 37 cm, na koje se oslanja galerija iznad. Udaljenost između 2 centralna stuba, u odnosu na osovinu postavljenu u smjeru istok – zapad, iznosi 2,13 m. Razmak između ostalih bočnih stubova iznosi 95,5 cm(19).  Krajnji sjeverni i južni prolazi su od ostatka priprate odvojeni tankim pregradnim zidom debljine 12 cm. U ovim prostorima dimenzija 3,25 m x 1,20 m, na krajnjoj sjeverozapadnoj, odnosno jugozapadnoj strani se nalazi po jedno metalno zavojito stepenište prečnika od 1,20 m, kojim je priprata povezana sa galerijom.

Od ukupno 430 evidentiranih stećaka na području Kladnja, čak 211 (49%) su sljemenjaci, koji se inače u drugim krajevima pojavljuju u manjem broju u poređenju sa drugim oblicima. Po brojnosti na drugom mjestu su sanduci, kojih ima 114 (27%), iza toga su stupovi sa 79 primjeraka (18%), a onda ploče kojih ima ukupno 15 primjeraka (3%). U ovom kraju se u prilično velikom broju pojavljuju uspravni stećci, dok krstača uopće nema. Nekropole su situirane na istaknutim mjestima, brežuljcima i glavicama, pored putova, naselja i kamenoloma. U nekim slučajevima su uz nekropole situirana suvremena groblja obližnjih sela, pravoslavna ili muslimanska. Ukrašeno je ukupno 60 primjeraka (14%). Kao dekorativni motivi preovladavaju: tordirana i obična vrpca, plastično rebro i niz plastičnih trokutova. Kao simbolični motiv u najvećem broju pojavljuju se spirala i stilizirano stablo kao originalan motiv  ovog kraja. Na nekoliko stećaka je uočen polumjesec, zvijezda, križ, krug, motivi oružja i oruđa, te motiv štapa. Natpisi se pojavljuju na dva mjesta.

Period gradnje Kuršumlije džamije, ali mnogo više oblik kupole – plitka kalota, upućuje na graditeljstvo učenika mimara Hajrudina, odnosno na ranocarigradski stil u arhitekturi. (3)

Ranocarigradski stil se javlja tokom druge polovine XV i u prvoj četvrtini XVI stoljeća, kada pod utjecajem Aja Sofije nastaju građevine složenijih prostornih rješenja. Sve više se u arhitekturi džamija ispoljava težnja ka većoj prostranosti glavnog molitvenog prostora, prekrivenog jednom velikom kupolom, ponegdje i pridodanom polukupolom, a javlja se i postupno visinsko raščlanjivanje svih dijelova zdanja. Krajem ovog stilskog perioda počinju da se spuštaju i kupolice trijema nešto niže od konture osnovnog kubusa, ali munara, skoro do kraja perioda, ostaje još relativno snažna i visoka, samo izuzetno masivna i zdepasta (Andrej Andrejević, Islamska monumentalna umetnost XVI veka u Jugoslaviji, str. 65).

Prema historijskim podacima tvrđava je dobila izgled, kakav danas zatičemo, između 1765. i 1824. godine. Za vrijeme austrougarske uprave unutar bedema su sagrađena dva objekta prvobitne civilne namjene, zgrada suda i gruntovnica. Na odbrambenim objektima utvrđenja primjećuju se mnoge pregradnje za koje se ne zna kada su izvršene.

Tvrđava se nalazi na terenu koji sa svih strana pada prema sjevernoj kapi-kuli, gdje je teren najniži i tu se ujedno nalazi veza tvrđave sa centralnim dijelom civilnog naselja – čaršijom. Tvrđava ima dvije cjeline: Donji grad i unutar njega Gornji grad. Cijeli kompleks je opasan bedemima koji zatvaraju površinu od 35 ari, 91 m2. Karakteristično je da su pojedini dijelovi bedema i kule cijelog kompleksa građeni mnogo pažljivije klesanim kamenom nego mnogi drugi gradovi istog doba u Bosni.

Prostor Starog grada ima oblik nepravilnog četverougaonika sa dužinom stranice od oko 180 – 200 m.

Graditeljska cjelina Husejnije (Husein-kapetana Gradaščevića) džamije sastoji se od: ulaznih kapija, harema sa nišanima, objekta džamije, abdesthane i biblioteke.

Džamija pripada tipu centralne potkupolne džamije sa trijemom koji je natkriven sa tri male kupole, što predstavlja vrlo čest tip džamije na prostorima Otomanskog Carstva. Prema svojoj konstrukciji, objekat spada u tip građevine kod koje je prelaz iz kvadratičnog oblika u kupolu izveden trompama.

Spoljne dimenzije džamije (uključujući sofe) iznose 18,59 x 13,90 metara. Džamija je zidana kamenom krečnjakom i, prema podacima iz Kartona objekta Zavoda za zaštitu spomenika BiH, debljina zidova na nekim mjestima (nije precizirano kojim) iznosi i 1,80 metara. Međutim, prema projektu postojećeg stanja koji je uradio isti Zavod 1989. godine, dimenzije zidova su sljedeće: jugoistočni mihrabski zid na koti +1,00 metara ima debljinu 1,34 metra, a debljina jugozapadnog i sjeveroistočnog je 1,35 metara. Sjeverozapadni zid je debljine 1,35 metara.